Chips: de onzichtbare motor achter de Nederlandse economie

De semiconindustrie is cruciaal voor de Nederlandse samenleving. De chip is veel meer dan een technische bouwsteen: de halfgeleider vormt de ruggengraat van onze samenleving. De chips zijn al meer dan 70 jaar de drijvende kracht achter technologische ontwikkelingen: van smartphones en auto's tot kritieke infrastructuur in de gezondheidszorg, energie, defensie en communicatie. Chips zijn ook essentiële bouwstenen voor de nieuwste technologische trends, zoals kunstmatige intelligentie (AI), quantumcomputing en het Internet of Things. Het strategische belang van chips wordt extra duidelijk wanneer je kijkt naar alle eindmarkten waarin ze worden gebruikt.

De automotive sector is volledig afhankelijk van halfgeleiders: elektrische auto’s bevatten duizenden chips, en rijhulpsystemen (ADAS) functioneren alleen dankzij een nauwkeurige stroom aan sensoren en besturingschips. Nederlandse bedrijven zoals NXP spelen hierin een wereldrol met een marktaandeel van 11% in automotive‑chips. Ook datacentra en telecomnetwerken vormen belangrijke eindmarkten. De wereldwijde AI‑golf zorgt voor extreme vraag naar rekenkracht, waardoor bedrijven massaal investeren in nieuwe chips en bijvoorbeeld de machines van ASML. Het hightechbedrijf kreeg in 1 kwartaal € 13,2 miljard aan nieuwe bestellingen binnen.

Ook consumentenproducten worden steeds slimmer en bevatten meer chips: van draagbare technologie (zoals smartwatches en brillen) tot slimme huishoudapparaten. In de medische sector zijn chips cruciaal voor MRI‑scanners, pacemakers en robotchirurgie. Ook de energietransitie draait op halfgeleiders: zonnepanelen, laadpalen, windturbines en slimme elektriciteitsnetwerken gebruiken geavanceerde chips om vermogen efficiënt te sturen. Tot slot speelt semicon een grote rol in defensiesystemen, van radar tot communicatie en encryptie. Dit laat zien dat de chipsector niet alleen een economische pijler is, maar ook bepalend voor nationale veiligheid, infrastructuur, gezondheidszorg en energievoorziening.

De wereldwijde chipindustrie: hoe het werkt en waarom het kwetsbaar is

De chipindustrie is een wereldwijde markt. Halfgeleiderbedrijven in Europa opereren in een wereldwijde waardeketen en concurreren met bedrijven in de Verenigde Staten (VS) en Azië. Er zijn wel duidelijke verschillen in specialisatie per continent. Het ontwerpen van chips gebeurt vooral in de VS. De machines en speciale materialen die nodig zijn om chips te maken, komen vooral uit Europa, Japan en de VS. Het daadwerkelijke maken van de chips gebeurt vooral in Taiwan en Zuid-Korea, vaak in enorme, extreem schone fabrieken (met zogenaamde clean-rooms). Productie vraagt namelijk een extreem schone omgeving, omdat 1 stofdeeltje het proces al kan verstoren. Schaalgrootte is nodig om zo efficiënt mogelijk en tegen zo laag mogelijke kosten te produceren. Daarna worden de chips voornamelijk in Aziatische landen in elkaar gezet, getest en verpakt voordat ze naar fabrikanten van auto’s, telefoons en datacentra gaan.

Wereldwijde groeimarkt

Marktanalisten verwachten dat de wereldwijde halfgeleidermarkt stevig doorgroeit. Schattingen zijn in relatief korte tijd aanzienlijk bijgesteld. In maart 2024 schatte McKinsey een totale markt van iets meer dan 1,0 biljoen dollar in 2030. In januari 2025 gaf McKinsey een bijgewerkte range tussen de 1,1 biljoen en 1,8 biljoen dollar. Dat baseerde zij op drie scenario's, met een basisscenario van 1,6 biljoen dollar.

De Europese chipvereniging ESIA geeft aan dat de sterkste groei vooral in Azië en de VS zit. Europa groeit minder hard mee omdat het minder aanwezig is in de snelst groeiende chipcategorieën, zoals geavanceerde chips voor AI-toepassingen.

De positie van Europa en de speciale rol van Nederland

Europa maakt maar ongeveer 8% van alle chips in de wereld, maar wil dat aandeel via een pakket aan maatregelen (EU Chips Act) sterk vergroten. Toch is het heel lastig om fabrieken te bouwen die kunnen concurreren met Taiwan of Zuid-Korea. Deze fabrieken kosten tientallen miljarden euro’s en vragen jaren aan voorbereiding. Europa is vooral sterk in specifieke onderdelen van de keten: chipmachines, materialen, sensoren en chips voor auto’s en industrie.

Nederland speelt hierin een hoofdrol, vooral door ASML. Hun machines zijn de enige ter wereld waarmee de allerkleinste, snelste en meest geavanceerde chips gemaakt kunnen worden. Daardoor is vrijwel de hele wereld afhankelijk van Nederlandse technologie. ASML boekte in 2025 een recordomzet van € 32,7 miljard en een orderboek van bijna € 39 miljard. Simpel gezegd: de vraag is groter dan wat ze op korte termijn kunnen leveren.

Daar komt bij dat Nederland niet alleen ASML heeft. Bedrijven zoals ASM International (machines die lagen op atoomniveau kunnen aanbrengen) en BESI (apparatuur voor het verbinden en stapelen van chips) spelen ook wereldwijd mee in de top. Samen vormen deze bedrijven een sterk exportcluster dat wereldwijd wordt gezien als onmisbaar voor de chipindustrie. Toch heeft Europa het als geheel lastig. De grootste groei zit in regio’s waar veel geheugen- en rekenchips worden gemaakt. Die bedrijven zitten vooral in Azië en de VS. Bovendien zijn fabrieken in Europa duurder om te bouwen én om te laten draaien. Daarom investeren overheden extra in goede voorwaarden voor bedrijven. In Nederland gebeurt dat via Project Beethoven, waarbij de overheid € 2,51 miljard investeert in zaken als talent, ruimte, energie-infrastructuur en bereikbaarheid. Zo blijft het Brainport-gebied aantrekkelijk.

De kracht van Nederlandse high tech regio’s: Brainport, Twente en Gelderland

Wie naar de Nederlandse chipindustrie kijkt, ziet dat deze sterk geconcentreerd is in een paar regio’s. Brainport Eindhoven is veruit het belangrijkste centrum. Hier zitten ASML, NXP, vele toeleveranciers en duizenden hightechbedrijven. De regio zorgt voor meer dan 12% van alle Nederlandse export en is uitzonderlijk innovatief: 2% van alle wereldwijde patenten komt uit Brainport.

Twente is sterk in chipontwerp, sensortechnologie en vooral in geïntegreerde fotonica: chips die werken met licht in plaats van elektriciteit. Dat is belangrijk voor toekomstige datacentra, omdat zulke chips veel minder energie gebruiken. De Universiteit Twente is hierbij een belangrijke motor.

Gelderland, met Nijmegen en de Noviotech Campus, is een hotspot voor vermogenselektronica, medische chips en RF-technologie. Rond bedrijven als NXP en Nexperia is een groep bedrijven ontstaan dat zowel ontwerp- als test- en pilotproductie in huis heeft.

Samen vormen deze regio’s een ecosysteem dat wereldwijd uniek is. Nederland heeft bedrijven die de machines bouwen, die onderdelen maken, die chips ontwerpen én bedrijven die nieuwe chiptechnologieën ontwikkelen. Dat brede pakket zorgt ervoor dat Nederland steeds aantrekkelijker wordt voor investeringen en goed kan meeliften op de wereldwijde groei van AI, elektrificatie en digitalisering.

Omvang, werkgelegenheid, innovatie en export

De Nederlandse chipsector is veel groter en invloedrijker dan veel mensen denken. Het begint al bij de werkgelegenheid. ASML heeft wereldwijd zo’n 42.000 medewerkers, waarvan ongeveer 60% in Nederland werkt. Dat zijn dus meer dan 25.000 banen bij 1 bedrijf. Samen creëren alle Nederlandse chipbedrijven niet alleen directe banen, maar ook een enorme hoeveelheid indirect werk. In Nederland zijn naar schatting 250.000 banen verbonden aan de sector via leveranciers, logistiek, maakbedrijven en ondersteunende diensten. Dit laat zien hoe breed het economisch effect van de chipindustrie is.

De toeleveringsketen

Achter de grote bedrijven schuilt een netwerk van honderden gespecialiseerde leveranciers. Deze bedrijven maken bijvoorbeeld precisieonderdelen, mechatronische systemen, specialistische elektronica of geavanceerde software die nodig is voor het bouwen van chipmachines.

Het bijzondere aan deze keten is de intensieve samenwerking. Chipbedrijven en hun leveranciers ontwikkelen samen nieuwe technieken, testen prototypes en verfijnen processen. Daardoor ontstaat een sterke onderlinge afhankelijkheid. Dat geeft Nederlandse toeleveranciers een goede positie in de markt en zorgt tegelijkertijd voor stabiliteit in de keten.

Bedrijven zoals VDL ETG, Neways, Sioux, Prodrive en KMWE zijn hiervan goede voorbeelden. Ze bouwen onderdelen en modules die uiteindelijk in de machines van ASML, ASM of BESI terechtkomen. Omdat de vraag naar geavanceerde chips wereldwijd stijgt, profiteren deze bedrijven direct mee. Hun groei zorgt vervolgens weer voor nieuwe banen en investeringen in onderwijs, productiehallen en technologie.

De semiconindustrie is sterk cyclisch. Eén van de grootste uitdagingen voor de toeleverketen is daarom het reageren op snelle toename of afname van de vraag.

De opkomst van AI, quantum en nieuwe chiparchitecturen

We staan aan het begin van een tijd waarin chips nóg belangrijker worden dan ze nu al zijn. AI groeit extreem snel, en dat merk je in de hele chipketen. Voor het trainen van AI-modellen is enorm veel rekenkracht nodig. ASML ziet deze trend duidelijk terug in de vraag: de enorme recordorders uit 2025 kwamen vooral door de vraag naar chips voor AI-datacentra.

Nieuwe chiparchitecturen, zoals chiplets en 3D stapeling, worden steeds populairder. In plaats van alle functies op één chip te zetten, worden verschillende kleine stukjes chip als bouwblokken aan elkaar gekoppeld. Dit maakt chips sneller, goedkoper én energiezuiniger. PwC beschrijft dat deze nieuwe technieken cruciaal worden in de volgende generatie elektronische apparaten en AI-systemen.

Ook quantumtechnologie komt eraan. Hoewel quantumcomputers nog niet op grote schaal worden toegepast, wordt er volop in geïnvesteerd. Voor Nederland en Europa is het een kans om opnieuw een sterke positie op te bouwen, vooral omdat de kennisinstituten in Twente, Delft en Eindhoven nu al vooroplopen in de benodigde materialen en fabricagetechnieken.

De wereldwijde strijd om chipsoevereiniteit

Chips zijn zo belangrijk geworden dat landen ze zien als strategische bronnen. De VS, China en Europa investeren daarom miljarden om minder afhankelijk te zijn van andere landen. De VS doet dat via de CHIPS and Science Act, die inmiddels leidt tot meer dan 500 miljard dollar aan private investeringen in de Amerikaanse chipindustrie.

China investeert minstens 150 miljard dollar in een eigen chipketen en beperkt de export van belangrijke grondstoffen zoals gallium en germanium, die nodig zijn voor chipproductie. Dit leidt tot meer handelsspanningen en tot risico’s voor bedrijven wereldwijd.

Europa probeert op zijn beurt via de EU Chips Act zijn marktaandeel te vergroten tot 20% in 2030, maar verschillende analyses noemen dit doel uitdagend. De reden: chipfabrieken zijn duur, energie-intensief en vragen om veel talent, en Europa heeft niet altijd de schaalvoordelen die Aziatische landen wel hebben. Toch biedt de Chips Act kansen voor Nederland. Dankzij gevestigde bedrijven zoals ASML, ASM en NXP is Nederland een ideale plek voor investeringen in apparatuur, innovatie en nieuwe technologieën.

Duurzaamheid en energieverbruik in de keten

Hoewel chips heel klein zijn, kost het maken ervan ontzettend veel energie, water en grondstoffen. Een grote chipfabriek kan tot 38 miljoen liter water per dag verbruiken. Dat is net zoveel als een stad met honderdduizenden inwoners. Ook worden er chemische stoffen gebruikt die lastig te recyclen zijn en een CO₂-voetafdruk achterlaten. Dat betekent dat duurzaamheid steeds belangrijker wordt voor de chipindustrie, zeker nu de productie wereldwijd groeit.

Niet alleen het maken, maar ook het gebruik van chips zorgt voor veel energieverbruik. Denk aan datacentra die gigantische hoeveelheden stroom nodig hebben voor AI-berekeningen. Volgens internationale analyses is het maken van energiezuinige chips een van de meest impactvolle manieren om de totale uitstoot van de sector te verlagen. Dat past goed bij trends die we al zien: materialen zoals siliciumcarbide (SiC) en galliumnitride (GaN) zorgen voor efficiëntere energieomzetting en worden steeds vaker toegepast in elektrische auto’s, laadpalen en duurzame energiesystemen.

De komende jaren bepalen of Nederland zijn koppositie in de wereldwijde chipindustrie kan vasthouden. De kansen zijn groot: AI, elektrificatie, digitalisering en energietransitie zorgen voor een structureel groeiende vraag naar halfgeleiders. Maar deze kansen worden alleen benut als overheid, industrie, onderwijs en regio’s samen blijven investeren in het ecosysteem dat Nederland uitzonderlijk maakt. Wie nu durft te kiezen voor semicon, kiest niet alleen voor economische groei, maar voor technologische vooruitgang, strategische autonomie en een toekomstbestendige Nederlandse economie.